Home / بخش ایرندگان / زندگینامه بانوی هنرمند مهناز جمالزهی ایرندگان خلاق طرح بی نظیر سوزندوزی پرکار بلوچستان

زندگینامه بانوی هنرمند مهناز جمالزهی ایرندگان خلاق طرح بی نظیر سوزندوزی پرکار بلوچستان

مرحومه استاد مهناز جمالزهی ایرندگان مبدع طرح سوزن دوزی بی همتای پرکار / ایرندگان خاستگاه طرح پرکار

خانم مهناز جمالزهی فرزند یارمحمد جمالزهی و فاطمه در سال ۱۳۱۲ در ایرندگان به دنیا آمد در دوران کودکی با هنر سوزندوزی توسط مادرش آشنا شد.

در ۱۳ سالگی با آقای اله بخش راسخی در روستای گنز از توابع بخش ایرندگان ازدواج کرد و حاصل ازدواجش ۵ فرزند (دو دختر و سه پسر)است.

ایشان طی یک حادثه و اتفاق نقشی را آفرید که همگان را حیرت زده کرد خانم جمالزهی همراه مادرش به کارگاه پارچه بافی روستای پالیزان در دامنه کوه بیرک سفر میکند در آنجا با نقوشی روی قالی و قالیچه برخورد میکند و با خود می گوید آیا میشود با سوزن و پارچه هم همچین نقشهایی ابداع کرد بعداز برگشتن به خانه شروع میکند به تمرین دیری نمیگذرد که همان نقوش را بر روی پارچه معمولی پیاده میکند و نام آن را به دلیل سختی پرکار نام گذاری میکند.

پرکار ایرندگان

ایشان در ادامه چنان مهارتی کسب میکنند که همگان دست به دهان میمانند او طرحها و نقوش را ذهنی و بدون هیچ ابرازی روی انواع پارچه پیاده میکند.

این هنرمند ناشناخته میماند تا سال۱۳۴۲ که با خانم جهانبانی و همسر ایشان هوشنگ ریگی آشنا میشود اخلاق خوب آب و هوای مناسب و مهمتر از آن جاذبه هنر این بانو باعث میشود خانم جهانبانی تصمیم بگیرد در ایرندگان منزلی بنا کند و در ایرندگان ساکن شود و بعدها سفارشاتی از دربار شاه به ایشان داده شد که مورد توجه قرار گرفت، مهناز با رونق گرفتن کارش تصمیم میگیرد این هنر( دوخت پرکار )  را به دیگران آموزش دهد افراد علاقه مند از روستاهای اطراف خصوصا دادکان و واردان جهت یادگیری به منزل ایشان مراجعه و مهناز به آنها آموزش میدهد.

بعدها با پیشنهاد خانم جهانبانی به همراه بهترین شاگردش شهناز خلیلی جهت آموزش به اطراف تقتان، گوهرکوه و نوک آباد سفر میکند و سفرهایی نیز جهت معرفی هنرش به زاهدان نیز داشته است.

انواع سفارشهایی که توسط مهناز و شاگردانش ارائه شد میتوان به مانتو ،کربات، کوسن، لباس مجلسی و رومیزی و… اشاره کرد و هم اکنون تعدادی از کارهای این هنرمند در موزه سعد آباد و طبق گفته ی خانم جهانبانی در موزه لوور پاریس نگهداری میشود.

انواع دوخت و طرحهایی که در زمان ایشان در بین شاگردانش رواج داشته به نامهای گوش گربگ، شاخ گوراند، زومک، گورکش محمد شاه، مشک درنج و سهوک بوده است.

گفتنی است هنر دست مهناز به مقامات عالی کشورها داده شده که میتوان به ملکه جولیانا، پرنس برنارد و شاهزاده بئاتریکس عالی ترین مقامات سلطنتی هلند اشاره کرد.

مهناز در سال ۱۳۵۲ در فوت میکند اما هنرش جاودانه میماند.

با توجه به اینکه ایرندگان خاستگاه طرح سوزن دوزی  پرکار بلوچی است از اداره میراث فرهنگی و صنایع دستی و گردشگری و موسسات فرهنگی و هنری استان و بالخصوص شهرستان خاش ، تمامی هنرمندان و شیرزنان سوزن دوز درخواست میشود جهت حفظ و صیانت اسم این طرح جاودانه آن را با نام طرح پرکار ایرندگان معرفی نمایند .

 

از تمامی افرادی که جهت معرفی و جمع آوری زندگی نامه مرحومه مهناز جمال زهی تلاش کرده اند از جمله

مریم جمالزهی (خواهر مهناز) ، زرخاتون عظیمی یکی از شاگردان، شهناز خلیلی یکی از شاگردان،
مریم کریمی یکی از شاگردان، ماهی ملک ایرندگانی یکی از شاگردان ، الله بخش راسخی همسر ایشان  ، ایمان ایرندگانی ، منصور روحی و  سعید جانی ایرندگان کمال تشکر و قدردانی را داریم.

۹ comments

  1. تشکر بابت اطلاع رسانی و زندگی نامه این بانوی بزرگ

    هنر مهناز هنری خدادادی بود و توانست شگفتی بزرگی در سوزندوزی بلوچستان ایجاد کند.

  2. با سلام تشکر بینهایت که با این تلاشتان نامی را که به فراموشی می رفت دوباره زنده کردید…هرچه از توان،استعداد، کارها و هنرهای این بانوی هنرمند گفته شود ، کم است… برای شروع بسیار عالی بود … دستمریزاد سعید جانی عزیز…اجرتان با خدا که فقط برای رضای او فعالیت میکنی…

  3. سلام.تناقض آشکاری و به عمدی را در نوشته تان خواندم که تاسف خوردم .چرا کسی که خود و خانواده اش این ادعا را نداشته و ندارند و شما برای مطرح شدن خودتان به آن دامن میزنی . به عمد با مظلوم نمایی دوخت مشهورمهتاب را به کسی دیگر نسبت می دهی .تصویری را که دست دوخت مهتاب است با زیر نویس به کسی دیگر نسبت می دهی .براستی آثاری که خانواده شاه به این فرد مورد ادعای شما سفارش داده اند چرا هیچ جا تا حال یافت نشده اند و جایی در خاطرات خانواده شاه ندارند و در میان آثار بجامانده از آنان یافت نمی شوند .در کاخ موزه سعدآباد تهران همین تصویر و آثار به نمایش گذاشته شده به نام مهتاب نوروزی ثبت شده اند که در خاطرات فرح پهلوی و صدها اثر دیگر ثبت و ضبط شده اند حال شما با مظلوم نمایی از مسئولان میراث فرهنگی استان می خواهید این همه مستندات را کنار بگذارند و دوختی فراگیر در کل بلوچستان را که با مستندات خاستگاه و طراحش بیش ازهفتادسال است اثبات شده به نام مکان مورد ادعای شما تغییر دهند که هیچ مستندی برای اثبات آن وجود ندارد . شرم باد برکسی که با تحریف تاریخ می خواهد برای خود جایی دست و پا کند و مسیر هنر این سرزمین را منحرف کند.

  4. سلام عرض می کنم. معتقد به نقد سازنده هستیم ولی توهین را قبول نداریم. تحریف تاریخ را هم قبول نداریم. خلاصه کردن تاریخ را در یک نکته را هم قبول نداریم. بله مهتاب بانوی هنرمند بمپور زمین برای ما هم قابل احترام است و ایشان را همانند هنرمندان زادگاهمان دوست داشته و به آن عشق می ورزیم، ولی سوزن دوزی بلوچ فقط در بانومهتاب خلاصه نمی شود . بوده اند شیرزنانی همانند او که در بلاد لاشار، چانف، سراوان وخاصا ایرندگان درخشیده اند. خانم جهانبانی طوری شیفته هنر زنان ایرندگان میشود که در آن بخش به احداث منزل شخصی اقدام می کند. تنها شهر و روستایی از بلوچستان که خانم جهانبانی به این موضوع اقدام کرد فقط بخش ایرندگان بود، هنرمندان شیرزن ایرندگان را برای آموزش نوجوانان دختر بلوچستان شمالی عازم و خود هم همراه بوده اند. ظلم بزرگ آن است که خانم ها مهناز جمالزهی ایرندگانی، گل بی بی میربلوچزهی ایرندگانی، عایشه روحی ایرندگانی، شهناز خلیلی ایرندگان را که از نظر سنی هم خیلی بزرگتر از بانو مهتاب بوده اند وهنرشان زبانزد عام وخاص بوده است را نادیده بگیریم. نه تنها عزیزان فوق، بلکه به تمام پیشکسوتان هنر سوزن دوزی بلوچستان درود می فرستیم ویادشان را گرامی می داریم. اگر دقت کرده باشید زندگینامه بر اساس گفتگو با خانواده مرحومه مهناز جمالزهی نوشته شده و با دلایل روشنی مبدع و خاستگاه این نوع هنر بی مثال کاملا مشخص هست ، اگر چه سستی و بی توجهی مردم بی دلیل نبوده و بسیاری از داشته ها و تاریخ ایرندگان مورد تحریف قرار گرفته ، اما بدانید مردم آگاه هستند ، نباید بخاطر یک هنرمند، هنرمندان تراز بالاتر وهمتراز بانو را نادیده گرفت . مجله فرهنگی و اجتماعی بیرک تمامی مطالب خود را بر اساس واقعیت ها و با مستندات نوشته و هدفمان فقط صیانت از داشته های هر منطقه هست .
    آرزوی موفقیت

  5. منصف احدی از روستای گنز

    زندگی نامه مرحومه توسط شاگردان بنام ایشان در ایرندگان، همچنین فرزندان و همسر ایشان جمع آوری شده بیش از ۴۰ سال از وفات مهناز میگذرد و دقیقا در زمانی که بوی تولد دوباره ایران( انقلاب اسلامی سال ۵۷) به مشام میرسید،،
    شاید از اوضاع و احوال آن دوره بی اطلاع باشید و ترس از خیلی مسائل خیلی از جریانات بازگو نشد اما با تحریف تاریخ و ثبت آثاری از این هنرمند بنام توسط افراد با نفوذ به هر دلیلی در سالهای نچندان دور باعث شد شاگردان و خانواده ی مهناز در جهت معرفی ایشان اقدام کنند،،
    ما همه ی هنرمندان را از صمیم قلب دوست داریم اما نمیشود در برابر ظلم و پایمال کردن حق افراد کوتاه آمد،
    اگر شما سندی پیدا کردید که خانم جهانبانی تاجر بین‌المللی سوزندوزی بلوچی گفته باشد مهناز در سوزندوزی خصوصا پرکار هیچ نقشی نداشته یا در ایرندگان زندگی نکرده،، یا از بودن و ماندن در ایرندگان لذت نبرده یا اسمی از ایرندگان یادش نمی آید حق با شماست،،

    بعد از وفات خانم نوروزی جنبشی به وجود آمد و متاسفانه افرادی از آب گلالود به نفع خود و منطقه ی خود ماهی گرفتند و این ظلم را در حق مهناز روا داشتند.

  6. اروپایی ها در حالی مدعی هستند که قاره آمریکا توسط دریانوردی به اسم کریستف کلمب به صورت کاملا اتفاقی کشف شده است که منابع و مآخذ خود آنها بیانگر مطالب دیگری است از جمله این که در منابع آنها به نقشه های رسم شده توسط دانشمندان و دریانوردان مسلمان و ایرانی سالها پیش از اروپایی ها به صورت دقیق و کامل از قاره آمریکا و استرالیا اشاره شده است.

    واقعیت کدام است؟؟؟ کریستف کلمب یا دریانوردان مسلمان؟؟؟

    جوابش این است کریستف کلمب پوست کلفت تر است و مسلمانان ضعیف تر پس حق با کریستف است.
    این است منطق ما ….

  7. توان وهنر بانو مرحومه مهتاب بر هیچکس پوشیده نیست…افتخار همه ماست و این افتخارات مختص یک منطقه مثل بمپور یا ایرندگان نیست و مربوط به کل بلوچستان و حتی ایران است…
    اما این دلیل نمیشود بانویی صرفا” به دلیل اینکه گمنام مانده مورد ظلم قرار گیرد و طرحها و ابتکارات بدیع و منحصربفردش یا نادیده گرفته شود و یا توسط عده ای آنهم بعد از وفات مرحومه مهتاب، مصادره شوند…
    بی شک هنر دستان مهتاب نوروزی جهانی شده و ما هم به آن افتخار میکنیم…ولی طرح 《پرکار》 به یقین ابتکار حاصل ذوق وسلیقه بانو《مهناز 》 بوده…خودم از زبان مطلعین و کسانی که ایشان را دیده اند و مادرم که شاگردش بوده،شنیده ام که چطور طرح روی یک قالی دستباف را بادقت نگاه کرده و یکی یکی میشمرده و برروی پارچه با سوزن پیاده کرده است.وبه دلیل سختی کار خودش اسم آنرا ‌«پرکار》گذاشته است..حتی بانو مهتاب هم برای مدتی پیش ایشان (به ایرندگان) برای یاد گرفتن این طرح و طرحهای دیگر،آمده است..
    برای رد یک مطلب ، دلیل منطقی بهترین راه است نه متهم کردن به دروغگویی آنهم به استناد ثبت این محصولات در چند سال اخیر…این ثبتها هم وحی مُنزل نیستند …کار بشره…حالا ممکنه از روی بی اطلاعی باشه یا تحریف عمدی…
    با تمام این احوال، هم 《مهتاب نوروزی 》 و هم 《مهناز جمالزهی ایرندگان》 از بانوان هنرمند بلوچستان هستند و برای اینکه در حق هیچکدامشان اجحافی صورت نگیرد، بهتر است دست در دست هم زحمات هر کدام را شناسایی و به اسم خودش به ثبت برسانیم…نه اینکه با زور زبان کارمان راپیش ببریم….با تشکر

  8. احسان قادری ایرندگان

    باسلام احتراما ضمن آرزوی توفیق و سلامتی بر خود وظیفه میدانم از زحمات و همکاری ها و مساعدتهای بیدریغ سایت بیرک، جوانان ایرندگان و کلیه بزرگواران که در تهیه زندگینامه مرحومه نقش داشته اند و نه تنها نام و یاد مادربزرگم بلکه فرهنگ و هنر مردم این مرز و بوم اصیل را زنده نگه داشتند سپاس و قدردانی خود را بحضورتان تقدیم می نمایم و بر تمامی هنرمندان و هنر دوستان گرام درود میفرستم، امیدوارم همواره در تمامی مراحل زندگیتان موفق و موید باشید.

    احسان قادری ایرندگان ، نوه مرحومه مهناز جمالزهی ایرندگان

  9. اشکان ایرندگانی

    بدون اغراق باید گفت بزرگترین اساتید سوزن دوزی و شناسنامه سوزن دوزی بلوچستان ایرندگان هست
    نه تنها سوزن دوزی بزرگان و سالخوردگان ایرندگان میگن در قدیم ایرندگان مرکز پارچه بافی بوده و تولید ابریشم
    به طوری که از جای جای بلوچستان و خارج بلوچستان برای تهیه پارچه به اونجا میومدن

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.